12/10/2026
అక్షరాల ఆకాశంలో విశ్వపుత్రిక
డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ — సాహిత్య సాధనకు, గజల్ వైభవానికి ఒక సృజనాత్మక చిరునామా
వ్యాసకర్త: మంత్రి ప్రగడ మార్కండేయులు
రచయిత • కవి • గేయరచయిత,
+91-9951038802, Hyderabad, India
ప్రత్యేక గేయం
అక్షరాల ఆకాశంలో డా. విజయలక్ష్మి పండిట్
డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారికి సాహిత్య వందనం
అక్షరాల ఆకాశాన వెలిగే వెన్నెలయినావు
అనురాగపు గజల్‌లో అమృతధారవయినావు!
విశ్వపుత్రికవై భావవీణ మీటుతూ
తెలుగు సాహిత్యానికి వెలుగు దీపమయినావు!
కలమే నీ కరతలాన కల్పతరువై పూచెను
కవిత్వపు పరిమళాలు దిక్కులన్నీ చేరెను
మనసులోని మౌనానికి మధురభాష నేర్పినావు
మానవీయ భావాలకు మంగళహారమయినావు !
గజల్ గజల్‌లోన గుండెసవ్వడి వినిపించినావు
గాఢమైన భావాలకు గానరూపమిచ్చినావు
రాగరేఖల దారిలో రసహృదయాలు తాకినావు
అక్షరాల అద్దంలో అనుభవాలను నిలిపినావు!
విశ్వపుత్రిక వేదికపై వెన్నెలవై నిలిచినావు
వర్ధమాన కవుల కలలకు వసంతమై పలికినావు
ఒక్కరి కలను మరొకరి ఆశతో కలిపినావు
సాహిత్య సౌహార్దానికి సేతువై నిలిచినావు !
కాలమనే కాన్వాసుపై కవిత్వాన్ని చిత్రించినావు
భాషల మధ్య భావబంధపు బాటలను తెరచినావు
నీ కలం సాగినంత కాలం సృజన పూలు పూయాలి
విజయలక్ష్మి సాహిత్య కీర్తి విశ్వమంతా వెలగాలి!
******
1. ఒక వ్యక్తి… ఒక సాహిత్య ప్రస్థానం… ఒక విశ్వదృక్పథం!
కొంతమంది కవిత్వాన్ని రాస్తారు. మరికొందరు కవిత్వంలో జీవిస్తారు. ఇంకొందరు తమ అనుభవాలను అక్షరాలుగా మలిచి, ఆ అక్షరాల ద్వారా సమాజపు హృదయ స్పందనలను వినిపిస్తారు. డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి సాహిత్య ప్రయాణాన్ని పరిశీలించినప్పుడు, ఈ మూడు లక్షణాలూ ఆమె రచనా వ్యక్తిత్వంలో కనిపిస్తాయి. ఆమె కలం కేవలం భావాలను వ్యక్తం చేసే సాధనం కాదు; జీవితాన్ని పరిశీలించే చూపు, మనసును ఆవిష్కరించే కిటికీ, మానవీయ విలువలను పలికించే వేదిక.
సాహిత్యం అంటే పదాలను వరుసగా పేర్చడం కాదు. ఒక అనుభవాన్ని పాఠకుడి అనుభవంగా మార్చడం; ఒకరి హృదయంలో పుట్టిన భావాన్ని అనేక హృదయాల్లో ప్రతిధ్వనింపజేయడం; వ్యక్తిగతమైన ఆవేదనకు సామాజికమైన అర్థాన్ని అందించడం. ఈ సాహిత్య లక్ష్యాన్ని అర్థం చేసుకొని, తన దీర్ఘకాలిక రచనా ప్రయాణంలో కవిత్వం, కథ, గజల్, అనువాదం వంటి విభిన్న ప్రక్రియలతో అనుబంధాన్ని పెంచుకున్న రచయిత్రి డా. విజయలక్ష్మి పండిట్.
ఆమె పేరులోని “విశ్వపుత్రిక” అనే భావనను కేవలం ఒక బిరుదుగా చూడలేం. అది ఒక కలం పేరు. విశ్వమంతటినీ తన అనుభూతుల పరిధిలోకి ఆహ్వానించే సృజనాత్మక మనస్తత్వానికి అది ఒక ప్రతీకగా భావించవచ్చు. ప్రాంతీయ అనుభవంలో విశ్వజనీన భావాన్ని దర్శించడం, వ్యక్తిగత జీవితంలో సామాజిక సత్యాలను గుర్తించడం, స్థానిక భాషలో విశ్వమానవ హృదయాన్ని పలికించడం—ఇవే ఒక రచయిత్రి సాహిత్య వ్యక్తిత్వాన్ని విశాలం చేసే లక్షణాలు.
2. విద్యా వైశాల్యం — సాహిత్యానికి బలమైన పునాది
డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి విద్యార్హతలు ఆమె బహుముఖ ప్రజ్ఞను తెలియజేస్తాయి. విద్యాశాస్త్రంలో పీహెచ్డీ, వృక్షశాస్త్రంలో ఎం.ఎస్సీ., దూరవిద్యలో డిప్లొమా, ఎం.ఏ., మహిళా అధ్యయనాల్లో ఎం.ఏ. వంటి విద్యార్హతలు ఆమె విద్యా ప్రయాణంలోని వైవిధ్యాన్ని ప్రతిబింబిస్తాయి. హైదరాబాద్లోని డాక్టర్ బి.ఆర్. అంబేడ్కర్ సార్వత్రిక విశ్వవిద్యాలయంలో దూరవిద్యకు సంబంధించిన విద్యా రంగంలో ప్రొఫెసర్గా పనిచేసిన అనుభవం కూడా ఆమె వృత్తి జీవితంలో ఒక ముఖ్యమైన అంశం.
ఈ విద్యా నేపథ్యాన్ని సాహిత్యంతో అనుసంధానించి చూసినప్పుడు ఒక విశేషమైన కోణం కనిపిస్తుంది. వృక్షశాస్త్రం ప్రకృతిలోని జీవవైవిధ్యాన్ని పరిచయం చేస్తుంది; మహిళా అధ్యయనాలు స్త్రీ జీవితంలోని అనుభవాలు, సమస్యలు, సామాజిక స్థానాన్ని పరిశీలించే దృష్టిని పెంపొందిస్తాయి; విద్యాశాస్త్రం మనిషి ఎదుగుదల, జ్ఞాన విస్తరణ, సమాజ వికాసం పట్ల అవగాహనను అందిస్తుంది. ఈ విభిన్న విద్యా రంగాలు ఒక రచయిత్రి ఆలోచనా ప్రపంచానికి విస్తృతమైన నేపథ్యాన్ని అందించగలవు.
అయితే విద్యార్హతలు మాత్రమే గొప్ప రచయిత్రిని నిర్మించవు. చదివిన జ్ఞానాన్ని అనుభూతితో మేళవించడం, పరిశీలనను సృజనాత్మకతగా మార్చడం, అనుభవాన్ని కళాత్మక అభివ్యక్తిగా మలచడం రచయిత్రి ప్రత్యేకతను నిర్ణయిస్తాయి. ఆ దిశగా డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి సాహిత్య ప్రస్థానాన్ని పరిశీలించడం ఆసక్తికరమైన విషయం.
3. 1978 లో మొదలైన అక్షరయాత్ర — కాలంతో పాటు ఎదిగిన కలం
1978లో ఆమె తొలి కవిత “అనుకుంటున్నాను” వనిత మాసపత్రికలో ప్రచురితమైంది. అదే సంవత్సరం “అట్లయితే నన్ను ప్రేమించు” అనే కవిత ఆంగ్ల అనువాదం Love Me Then పేరుతో వెలువడినట్లు ఆమె జీవిత విశేషాలు తెలియజేస్తున్నాయి. ఒక రచయిత్రి సృజనాత్మక ప్రయాణంలో తొలి ప్రచురణలు కేవలం తేదీలు కావు; అవి అంతరంగం నుంచి బయలుదేరిన భావాలకు పాఠకలోకంలో లభించిన తొలి చిరునామాలు.
నలభై ఐదేళ్లకు పైగా సాగిన ఆమె సాహిత్య ప్రయాణం కవిత్వంతో ప్రారంభమై, కథలు, గజళ్లు, అనువాదాలు వంటి విభిన్న ప్రక్రియల వైపు విస్తరించింది. ఈ ప్రయాణాన్ని కేవలం రచనల సంఖ్యతో కొలవడం కంటే, ఒక రచయిత్రి తన అభిరుచులకు, అనుభవాలకు, ఆలోచనలకు ఎన్ని రూపాలు కల్పించగలిగిందో పరిశీలించడం సముచితం.
ఆమె రచనల్లో కనిపించే ప్రక్రియావైవిధ్యం సాహిత్యాన్ని ఒకే మార్గానికి పరిమితం చేయని సృజనాత్మక స్వభావాన్ని సూచిస్తుంది. కవిత్వం భావానికి స్వరమైతే, కథ అనుభవానికి రూపం ఇస్తుంది. గజల్ భావాన్ని సంక్షిప్తమైన, సాంద్రమైన కవితాత్మక అభివ్యక్తిగా మలుస్తుంది. అనువాదం ఒక భాషలోని అనుభూతిని మరొక భాషలో పునర్జన్మింపజేస్తుంది. ఈ భిన్నమైన సాహిత్య మార్గాలతో ఆమెకు ఏర్పడిన అనుబంధం ఆమె రచనా ప్రపంచానికి వైశాల్యాన్ని చేకూర్చింది.
4. గజల్ — భావానికి లయ, అనుభూతికి అక్షరరూపం
డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి సాహిత్య వ్యక్తిత్వంలో ప్రత్యేకంగా ప్రస్తావించాల్సిన అంశం తెలుగు గజల్ రచన. గజల్ అనేది కేవలం ప్రాసలతో కూడిన పద్యరచన కాదు. అది పరిమితమైన పదాల్లో అపరిమితమైన భావాన్ని నిక్షిప్తం చేసే కవితా ప్రక్రియ. ప్రేమ, విరహం, ఆత్మాన్వేషణ, జీవన తాత్త్వికత, సామాజిక స్పందన—ఇలా అనేక భావప్రపంచాలకు గజల్ తనలో స్థానం కల్పించగలదు.
గజల్లోని ప్రతి షేర్ ఒక స్వతంత్ర భావప్రపంచంలా నిలబడగలగాలి. అదే సమయంలో మొత్తం గజల్కు ఒక అంతర్గత భావసంబంధం, సంగీతాత్మకమైన నడక ఉండాలి. పదాల ఎంపిక, భావసాంద్రత, ధ్వనిసౌందర్యం, అనుభవాన్ని సంక్షిప్తంగా పలికించే నైపుణ్యం గజల్ రచయితకు అవసరమైన లక్షణాలు. ఈ ప్రక్రియపై నిరంతర ఆసక్తి, విస్తృతమైన రచనా సాధన, పాఠకులతో భావసంబంధాన్ని నిర్మించాలనే ఆకాంక్ష ఒక గజల్ రచయిత్రి ప్రయాణానికి బలాన్నిస్తాయి.
ఆమె ప్రచురించిన గజల్ సంపుటాల్లో “యోగ రేఖలు” (2021), “రాగ రేఖలు” (2022), “విశ్వ రాగం” (2022), “హృదయాంజలి” (2024), “మార్మిక” (2026) వంటి శీర్షికలు ప్రస్తావనీయమైనవి. ఈ పేర్లలోనే యోగం, రాగం, విశ్వానుభూతి, హృదయ స్పందన, అంతరార్థాన్వేషణ వంటి భిన్నమైన భావక్షేత్రాలకు తెరుచుకునే అవకాశాలు కనిపిస్తాయి. అయితే ఒక సంపుటిలోని సాహిత్య విలువను దాని శీర్షికతోనే నిర్ణయించలేం; అందులోని గజళ్లను సమగ్రంగా చదివి, వాటి భావవైశిష్ట్యాన్ని, భాషా సౌందర్యాన్ని, శిల్పాన్ని పరిశీలించినప్పుడే పూర్తి అవగాహన ఏర్పడుతుంది.
ఆమె గజల్ రచనను ప్రస్తావించేటప్పుడు, వ్యక్తిగత సృజనతో పాటు గజల్ ప్రక్రియపై ఆమెకున్న ఆసక్తిని కూడా గుర్తించాలి. గజల్కు కొత్త పాఠకులను పరిచయం చేయడం, రచయితలను ప్రోత్సహించడం, సాహిత్య చర్చలకు వేదికలను అందించడం—ఇలాంటి ప్రయత్నాలు ఒక ప్రక్రియను సజీవంగా ఉంచడంలో కీలక పాత్ర పోషిస్తాయి.
5. విశ్వపుత్రిక గజల్ ఫౌండేషన్ — సాహిత్యాన్ని కలిపే వేదిక
విశ్వపుత్రిక గజల్ ఫౌండేషన్కు చైర్మన్, ప్రెసిడెంట్గా ఆమె నిర్వహిస్తున్న బాధ్యత ఆమె సాహిత్య ప్రస్థానంలో మరో ముఖ్యమైన కోణం. ఒక రచయిత్రి తనకోసం రాయడం ఒక సృజనాత్మక ప్రయాణం; తనతో పాటు ఇతరుల కలాలకు కూడా ప్రోత్సాహం అందించే వేదికను నిర్వహించడం మరో స్థాయి బాధ్యత.
సాహిత్య సంస్థల ప్రాధాన్యం కేవలం సమావేశాలు నిర్వహించడంలో ఉండదు. రచయితలకు పరిచయ వేదికలు కల్పించడం, కొత్త రచనలను పాఠకులకు చేరువ చేయడం, భిన్నమైన సాహిత్య స్వరాలను ఒకచోట చేర్చడం, విమర్శనాత్మక చర్చలకు అవకాశం కల్పించడం వాటి అసలైన ప్రయోజనాలు. ముఖ్యంగా గజల్ వంటి ప్రత్యేక కవితా ప్రక్రియలో రచయితల మధ్య పరస్పర అవగాహన, శిల్పపరమైన చర్చ, సృజనాత్మక ప్రోత్సాహం ఎంతో విలువైనవి.
ఒక పువ్వు తన పరిమళాన్ని వెదజల్లుతుంది; ఒక పూలతోట అనేక పరిమళాలకు నిలయమవుతుంది. వ్యక్తిగత రచన పువ్వు అయితే, సాహిత్య సంస్థ ఒక పూలతోట వంటిది. ఆ తోటలో భిన్నమైన స్వరాలు వికసించడానికి అవకాశం కల్పించడం సంస్థ నిర్వాహకుల ముందున్న ముఖ్యమైన సవాలు. ఈ ఉపమానం ద్వారా చూస్తే, విశ్వపుత్రిక గజల్ ఫౌండేషన్ బాధ్యతను నిర్వహిస్తున్న ఆమె కృషిని సాహిత్య సమాజంతో అనుసంధానించి అర్థం చేసుకోవచ్చు.
ఆమెకు లభించిన గుర్తింపుల్లో తెలుగు విశ్వవిద్యాలయం నుంచి 2018 నుంచి అందిస్తున్న “ఉత్తమ రచయిత్రి” కీర్తి పురస్కారం (2022లో ప్రదానం), “సినారె పురస్కారం” (2024), “అమృతలత జీవన సాఫల్య పురస్కారం” (2023), “రాజావాసిరెడ్డి ఫౌండేషన్ జీవన సాఫల్య పురస్కారం” (2022), “సాహిత్య గౌరవ్”, “సాహిత్యశ్రీ”, “Leading Woman Writer & Editor Award” వంటి పురస్కారాలు, గౌరవాలు ఆమె జీవిత విశేషాల్లో నమోదయ్యాయి. ఈ గుర్తింపులను కేవలం బిరుదుల జాబితాగా కాకుండా, ఆమె సాహిత్య ప్రయాణంలో వివిధ సందర్భాల్లో లభించిన ప్రోత్సాహం, గౌరవానికి నిదర్శనాలుగా చూడవచ్చు.
6. అనువాదం — రెండు భాషల మధ్య భావసేతువు
డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి రచనా ప్రపంచంలో అనువాదానికి కూడా ప్రాధాన్యం ఉంది. రవీంద్రనాథ్ ఠాగూర్ గారి గీతాంజలికి తెలుగు అనువాదంగా “అపూర్వ గానం” వెలువడినట్లు ఆమె జీవిత విశేషాలు పేర్కొంటున్నాయి. అలాగే తన కవితలు, కవితా సంపుటాలు ఇతర భాషల్లోకి అనువదించబడిన వివరాలూ అందులో ఉన్నాయి. “POETRY IS MY LIFE” పేరుతో తన 69 తెలుగు కవితలను ఆంగ్లంలోకి అనువదించిన విషయమూ ప్రస్తావించబడింది.
అనువాదం అనేది ఒక భాషలోని పదాలకు మరో భాషలో సమానార్థక పదాలను వెతకడం మాత్రమే కాదు. ఒక సంస్కృతిలో పుట్టిన భావాన్ని మరొక సంస్కృతికి చెందిన పాఠకుడు అనుభూతి చెందేలా చేయడం. మూలరచనలోని భావం, స్వరం, అంతర్లీనమైన సాంస్కృతిక సూచనలు, కవితాత్మక సౌందర్యం—వీటిని సాధ్యమైనంత సమర్థంగా మరో భాషలో పునఃసృష్టించడం అనువాదకుడి సవాలు.
తన రచనలను ఇతర భాషల పాఠకులకు చేరువ చేయాలనే ప్రయత్నం ఒక రచయిత్రి పరిధిని విస్తరించగలదు. అలాగే ఇతర భాషల సాహిత్యాన్ని తెలుగులోకి తీసుకురావడం తెలుగు పాఠకుల అనుభవ ప్రపంచాన్ని సుసంపన్నం చేస్తుంది. ఈ విధంగా అనువాదం భాషల మధ్య వారధిగా, సంస్కృతుల మధ్య సంభాషణగా, సాహిత్యాల మధ్య పరస్పర పరిచయంగా నిలుస్తుంది.
7. సాహిత్య వారసత్వం — భవిష్యత్తుకు అందించాల్సిన సంపద
ఒక రచయిత్రి సాధనను అంచనా వేయాలంటే ఆమె ప్రచురించిన పుస్తకాల సంఖ్యను మాత్రమే చూడకూడదు. ఆమె ఎంచుకున్న ప్రక్రియలు, తన కాలాన్ని పరిశీలించిన తీరు, భావాలను వ్యక్తీకరించిన విధానం, సాహిత్యానికి అందించిన సేవ, ఇతర రచయితలతో ఏర్పరచుకున్న అనుబంధం—ఈ అంశాలన్నింటినీ కలిపి చూడాలి.
డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి సాహిత్య ప్రస్థానంలో కవిత్వం, కథ, గజల్, అనువాదం వంటి విభిన్న ప్రక్రియలు కనిపిస్తాయి. సాహిత్య సంస్థకు నాయకత్వం వహించడం ద్వారా రచనకు మించి సంస్థాగత బాధ్యతను కూడా స్వీకరించారు. విద్యారంగంలో పొందిన అనుభవం, సాహిత్యంతో కొనసాగించిన అనుబంధం, పలు పురస్కారాల ద్వారా లభించిన గుర్తింపు—ఇవి ఆమె జీవితంలోని భిన్నమైన కోణాలు.
సాహిత్యం కాలాన్ని దాటి నిలవాలంటే అందులో మానవీయమైన సత్యం ఉండాలి. కాలానుగుణమైన సమస్యలపై స్పందించే సున్నితత్వం ఉండాలి. భాషను ప్రేమించే నిబద్ధత ఉండాలి. పాఠకుడు చదివిన తరువాత కూడా ఆలోచించేలా చేసే భావబలం ఉండాలి. ఒక రచన ఎంత గొప్పదో నిర్ణయించేది దాని గురించి పలికే ప్రశంసల సంఖ్య మాత్రమే కాదు; అది పాఠకుడి మనసులో కలిగించే అనుభూతి, ఆలోచన, స్పందన కూడా.
ఈ సందర్భంలో ఆమె సాహిత్య ప్రస్థానాన్ని మనం గౌరవంతో పరిశీలించాలి. అదే సమయంలో ఆమె రచనలపై మరింత విస్తృతమైన విమర్శనాత్మక అధ్యయనం జరగాలి. గజల్ సంపుటాలను శిల్పపరంగా, భాషాపరంగా, భావపరంగా విశ్లేషించే పరిశోధనలు వెలువడాలి. ఆమె అనువాద కృషిని తులనాత్మక సాహిత్య దృష్టితో పరిశీలించాలి. ఆమె నిర్వహిస్తున్న సాహిత్య వేదిక ద్వారా కొత్త రచయితలు, యువ కవులు, గజల్ అభ్యాసకులు ప్రయోజనం పొందే అవకాశాలు మరింత విస్తరించాలి. ఇలాంటి కృషి ఒక రచయిత్రి వ్యక్తిగత గౌరవాన్ని దాటి, మొత్తం సాహిత్య సమాజానికి ఉపయోగపడుతుంది.
8. అక్షరాలకు ఆవల ఒక ఆత్మీయ సంతకం
డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి సాహిత్య ప్రయాణాన్ని ఒకే పదంలో నిర్వచించాలంటే, అది “నిరంతరత” అని చెప్పవచ్చు. 1978లో ప్రారంభమైన రచనా ప్రస్థానం నుంచి గజల్ సంపుటాలు, కవితా రచనలు, కథలు, అనువాదాలు, సాహిత్య సంస్థాగత బాధ్యతల వరకు సాగిన ప్రయాణం—సాహిత్యంతో ఆమెకు ఏర్పడిన దీర్ఘకాలిక అనుబంధాన్ని తెలియజేస్తుంది.
ఆమెను ప్రశంసించడం అంటే కేవలం ఒక వ్యక్తిని గౌరవించడం కాదు; సాహిత్య సాధనను గౌరవించడం. ఆమె రచనలను అధ్యయనం చేయడం అంటే ఒక రచయిత్రి భావప్రపంచాన్ని అర్థం చేసుకోవడం. ఆమె సాహిత్య కార్యక్రమాలను ప్రోత్సహించడం అంటే గజల్ వంటి కవితా ప్రక్రియలకు కొత్త అవకాశాలను కల్పించడం.
ప్రతి రచయిత్రి తన అక్షరాలతో ఒక ప్రపంచాన్ని నిర్మిస్తుంది. ఆ ప్రపంచం ఎంత విశాలమవుతుందనేది ఆమె అనుభవాల లోతు, భావాల వైశాల్యం, భాషపై పట్టు, పాఠకులతో ఏర్పడే అనుబంధం నిర్ణయిస్తాయి. డా. విజయలక్ష్మి పండిట్ గారి సాహిత్య ప్రయాణం ఆ వైశాల్యాన్ని మరింతగా అన్వేషించడానికి పాఠకులను ఆహ్వానిస్తుంది.
ఈ వ్యాసం ద్వారా ఆమె రచనా ప్రస్థానానికి, గజల్ పట్ల ఆమెకున్న అనుబంధానికి, సాహిత్య రంగంలో ఆమె నిర్వహిస్తున్న బాధ్యతలకు నా అక్షర వందనం సమర్పిస్తున్నాను.
అక్షరం మనిషి అనుభూతికి చిరునామా అయితే, కవిత్వం ఆ అనుభూతికి శాశ్వత ప్రతిధ్వని. ఆ ప్రతిధ్వని మరింతమంది హృదయాలకు చేరాలనే ఆకాంక్షతో సాగే ప్రతి సాహిత్య ప్రయత్నమూ అభినందనీయం.
— మంత్రి ప్రగడ మార్కండేయులు
రచయిత • కవి • గేయరచయిత
+91-9951038802
Hyderabad, India
